Bij het verschijnen van de Nederlandse vertaling van In Defense of Capitalism bij Amsterdam Books, spraken we elkaar in Hotel Krasnapolsky, waar hij op dat moment logeerde. Rainer Zitelmann (Frankfurt, 1957) verdiende ooit veel geld in de vastgoedwereld. Hij vervulde daarnaast allerlei functies in de Duitse media, heeft twee doctorstitels op zijn naam staan en is een veelschrijver.
Inmiddels reist hij de hele wereld rond om zijn vaak politiek incorrecte ideeën te verkondigen. En dat zijn er nogal wat: ‘Hitler was een even grote antikapitalist als Stalin’ (het idee dat hij in zijn eerste proefschrift met succes verdedigde), ‘Extreem rijke mensen beschikken over bijzondere psychologische eigenschappen die hen succesvol maken’ (een idee dat hij in zijn tweede proefschrift verkondigde), ‘Antikapitalisme komt voort uit afgunst’ (iets waarnaar hij op eigen kosten wereldwijd statistisch onderzoek liet doen om daarover vervolgens een dik boek te schrijven).
En nu is daar dus zijn verdediging van het kapitalisme: het economische systeem dat ons een uitzonderlijk niveau van welvaart heeft gebracht en superieur is aan alle ons bekende alternatieven.
Wat is dat eigenlijk: ‘het kapitalisme’?
‘Ik denk daarbij aan een economisch systeem waarin ondernemers via de vrije markt dingen naar de gunsten van de consument. Dat doen ze door de beste producten te leveren tegen zo laag mogelijke prijzen. Het is onderlinge concurrentie die ze daartoe drijft. Stellen ze teleur, dan lopen hun klanten weg. Het is het meest democratische en succesvolle van alle economische systemen die er in de wereldgeschiedenis zijn uitgevonden. Het heeft onze ongekende welvaart gebracht.’
Waar vind je een dergelijk kapitalisme?
‘Kapitalisme in zijn pure vorm vind je nergens. Terwijl de overheid idealiter de vrije markt beschermt, zie je overal ter wereld de staat pogingen doen die aan banden te leggen omdat de uitkomsten van het vrije marktprincipe haar niet bevallen.
Het is wereldwijd overal een kwestie van meer of minder kapitalisme. Daarbij gelden Singapore en Hong Kong, samen met Nieuw-Zeeland, Australië en Zwitserland, gevolgd door Canada, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, tot de koplopers. Veel landen in Afrika en een land als Noord-Korea behoren tot de hekkensluiters.’
Daarnaast zie je natuurlijk trends…
‘Natuurlijk. Een land als China heeft de afgelopen jaren een gigantische ontwikkeling doorgemaakt. Onder leiding van Deng Xiaoping, de man die Mao Zedong opvolgde, werd in de jaren ’80 van de vorige eeuw gezocht naar mogelijkheden om elementen van het kapitalisme te integreren in het communistische economische systeem. Dat heeft ertoe geleid dat het percentage van mensen die daar in extreme armoede leeft in een tijdsbestek van veertig jaar is afgenomen van 88% naar slechts 1%. Venezuela heeft de afgelopen decennia een tegengestelde trend laten zien. Van een vrije markteconomie is daar met name onder Hugo Chavez gekozen voor staatssocialisme. Het gevolg is dat daar inmiddels tegen de 80% van de bevolking in extreme armoede leeft.’
En in Rusland na de val van de Sovjet-Unie?
‘Daar leek aanvankelijk iets van een vrije markteconomie te ontstaan. Dat liep uit op een vorm van anarchistisch kapitalisme. Een klein aantal oligarchen wist daarvan extreem te profiteren. Daartegen besloot Poetin aan het begin van de 21ste eeuw op te treden. Een deel van de oligarchen verdween achter de tralies na beschuldigingen van belastingfraude, een ander deel vluchtte naar het Westen. Economisch zou ik Rusland op dit moment een kleptocratie willen noemen, waarbij vooral de kliek rond Poetin bezig is zich te verrijken. De gemiddelde Rus heeft het weliswaar beter dan onder het communisme van Stalin, maar echte welvaartsgroei kan het land onder het huidige regime niet realiseren.’
Kapitalisme wordt vaak geassocieerd met neoliberalisme. Ook van dat laatste systeem wordt gezegd dat de rijken er rijker worden en de armen armer…
‘Naast Deng Xiaoping zijn zogenaamde ‘neoliberalen’ als Ronald Reagan en Margaret Thatcher mijn grote helden. De grote verdienste van de laatste is dat zij de macht van de vakbewegingen wist te breken. Tot op dat moment was het Verenigd Koninkrijk ‘de zieke man’ van Europa, met een krimpende economie, gigantische werkeloosheid, torenhoge inflatie en niet aflatende stakingsgolven.
In plaats van meer belastinggeld uit te geven, besloot Thatcher de belastingen te verlagen en de slecht presterende economie te liberaliseren. Dat alles betekende een gigantische boost voor de economie. En naast een slecht functionerend staatsgezondheidssysteem werd ruimte gecreëerd voor private gezondheidszorg die wel kwaliteit leverde. Alles bij elkaar was dat een belangrijke vooruitgang vergeleken met de socialistische regimes van daarvoor….’
Maar de economische ongelijkheid is sindsdien alleen maar toegenomen, zo luidt daartegenover het oordeel van critici…
‘Ja, iemand die zich daar geweldig druk over maakt is de Franse econoom en in linkse kringen populaire Thomas Piketty. Die stelt dat gedurende vrijwel de gehele 20ste eeuw economische ongelijkheid afnam. Sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw neemt die juist weer toe. Maar hij vergeet eraan toe te voegen dat tegelijkertijd ook de armoede verder afnam.
De vraag is wat mij betreft: gaan we uit van armoede als graadmeter voor een gezonde economie, of gaan we uit van ongelijkheid. Vraag het de Chinezen. Voor hen is het duidelijk: ook al zijn de rijker veel rijker dan ooit tevoren, er is tegelijkertijd ook minder armoede. En dat is wat voor hen telt. Zij willen nooit meer terug naar de tijd van Mao.
Ik heb onderzoek gedaan naar mensen die ongelijkheid zo’n belangrijke graadmeter vinden. Het blijkt dat het daarbij altijd gaat om mensen die last hebben van afgunst. Zij hebben namelijk een verschrikkelijke afkeer van mensen die rijk en succesvol zijn. Hun zogenaamde streven naar gelijkheid geeft hen het excuus om geld af te pakken van de rijken om het aan de armen te geven.
De geschiedenis laat echter zien dat de rijken hun geld naar eigen inzicht laten besteden beter is voor de economie dan het via belastingen te verdelen over de rest van de bevolking.‘
U kunt toch moeilijk bezwaar hebben tegen hun strijd voor de redding van de planeet…
‘Klimaatverandering is een feit. Of wij mensen daar iets aan kunnen veranderen is iets anders. Maar ik ben er 100% van overtuigd dat, als wij ons willen beschermen tegen veranderende weersomstandigheden, het kapitalisme ons daarbij beter van dienst kan zijn dan een planeconomie.
In de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw was al duidelijk dat de kwaliteit van het milieu in West-Duitsland vele malen beter was dan die in de DDR en de Sovjet-Unie. De statistiek laat dat zien. Wanneer we de Index of Economic Freedom naast de Environmental Performance Index zetten dan is er sprake van een positief verband tussen economische vrijheid en kwaliteit van de natuurlijke leefomgeving.
Nog even los van de vraag of CO2-reductie überhaupt zinvol is, zie je beslissingen die eerder politiek dan economisch gemotiveerd zijn leiden tot energiearmoede en, vervolgens, toch weer teruggrijpen op fossiele brandstoffen. Zelfs voorafgaand aan de oorlog in Oekraïne waren de energieprijzen al naar recordhoogten gestegen. Terwijl de massale inzet van kernenergie niet alleen de meest kosteneffectieve vorm van CO2-reductie oplevert, maar je ook nog eens minder afhankelijk maakt van de rest van de wereld.
Alleen een gezonde economie stelt ons in staat de noodzakelijke maatregelen te nemen die ons beschermen tegen klimaatverandering. Alles wat die economie schaadt – en dat zijn vrijwel alle maatregelen die tot nu toe tegen die verandering genomen zijn – stelt ons bloot aan onnodige risico’s.’
We vieren dit jaar de 300ste geboortedag van Adam Smith, destijds een belangrijk voorvechter van het kapitalisme en een van de eersten die de essentie ervan onder woorden bracht. Voor hem was het kapitalisme niet alleen maar een kwestie van economie, maar ook een systeem dat een bepaalde moraal veronderstelde…
‘Smith ontwikkelde een morele filosofie waarin vrijheid en sympathie – dat wat wij tegenwoordig eerder empathie noemen – de belangrijkste waarden vormden. Feit was dat 90% van de bevolking in Schotland en Engeland te lijden had van extreme armoede. En ook als heer van stand begreep hij dat zijn medemensen graag over meer materiële middelen beschikten om hun gezin van het nodige te voorzien.
Dat stelde hem voor de vraag hoe economische groei zodanig kon worden gerealiseerd dat het de welstand van zoveel mogelijk mensen zou bevorderen. En volgens hem kon dit alleen wanneer mensen vrijer zouden zijn dan ze onder het destijds heersende regime waren.
Zo kwam hij ertoe tegenover de machtige landadel het vrije ondernemerschap te bepleiten. Dat vrije ondernemerschap zou meer mensen de kans geven hun leefomstandigheden te verbeteren. Want succesvolle ondernemers zorgen voor werkgelegenheid. En werkgelegenheid voorziet mensen van een inkomen.
Van onderlinge concurrentie gaat een beschavende werking uit. Het leert mensen om verantwoord met geld om te gaan, gedisciplineerd te zijn en de best mogelijke producten te leveren tegen zo laag mogelijke prijzen.
De rest is geschiedenis.’
Daartegenover is volgens u het antikapitalisme een religie. Wat bedoelt u daarmee?
‘Ik ben zelf streng-godsdienstig opgevoed en heb daaronder geleden. Ik wilde vrij zijn. Van de weeromstuit heb ik me toen tot het Marxisme bekeerd. Om te ontdekken dat Marxisten nog religieuzer zijn dan de gemiddelde Protestant of Rooms-katholiek. Het enige verschil is dat een Marxist niet in God gelooft. Maar zijn geloof in de heilstaat is sterker dan dat van de meeste christenen in hun hemel.
Het antikapitalisme is gebaseerd op een sterke geloofsovertuiging, inclusief alle daarmee verbonden emoties. En zelfs haar liturgie heeft een sterkere verbindende kracht dan die van veel officiële kerken. Kijk maar naar de demonstraties van de klimaatbeweging. Er wordt muziek gemaakt, er worden prachtige liederen gezongen en er wordt volop gedanst. De angst dat de planeet zal vergaan is op zichzelf al een sterk verbindende kracht. De overtuiging dat er iets moet gebeuren en dat de schuldigen verantwoordelijk moeten worden gehouden wordt overal luid en duidelijk verkondigd. En het gevoel van saamhorigheid wordt door demonstraties nog eens extra versterkt.
Met ons positieve verhaal over het kapitalisme staan we qua marketing natuurlijk wel met 1-0 achter. Want met de naakte feiten overtuig je geen mensen die gedreven worden door emoties als angst en afgunst en een sterke geloofsovertuiging.’
Maar dat betekent natuurlijk niet dat we moeten stoppen met de feiten te benoemen…
‘Natuurlijk niet. Ik zie het als mijn roeping om steeds weer opnieuw de feiten te laten spreken en te ageren tegen misvattingen en leugens. Daarom ben ik blij dat we dit boek ook in het Nederlandse taalgebied kunnen uitgeven. Want uit mijn onderzoek blijkt – en ik heb daar in de Nederlandse vertaling een apart hoofdstuk aan gewijd – dat ook hier is onder grote groepen een sterk antikapitalistisch sentiment leeft. Terwijl Nederland op de Index of Economic Freedom tegelijkertijd toch vrij hoog scoort. Dat is nogal paradoxaal…’
Dat zit in onze Calvinistische genen. Al tijdens de Gouden Eeuw voelden velen van ons zich schuldig over de rijkdom die wij door keihard werken en wereldwijde handel onszelf hadden verworven…
‘Misschien ook wel in die van Duitsers overigens. Want ook wij zijn harde werkers. Maar ervan genieten zoals mensen in Zuid-Europa gewend zijn, doen wij niet. En ook in Duitsland zit er een sterk ontwikkeld sentiment achter al die klimaatdemonstraties. Daarin wordt ons vooral schuldgevoel aangepraat. De boodschap dat het eigenlijk een wonder is dat het kapitalisme zoveel mensen van armoede heeft verlost is aan grote groepen niet besteed.
We moeten echt nadenken over een goede marketingstrategie. We moeten niet alleen maar met argumenten komen, maar ook de juiste snaar bij mensen raken. Gelikte filmpjes. Mooie documentaires. Gepresenteerd door mooie mensen. Kijk hoe de pro-kapitalistische Javier Milei in Argentinië succesvol campagne voerde voor het presidentschap. Altijd optimistisch. Altijd positief. Altijd omgeven door positieve mensen en mooie vrouwen.’
Dat klinkt veelbelovend…
‘Van die positieve emotie kunnen we inderdaad leren. Alleen daarmee kunnen we namelijk effectief de strijd aangaan met alle negatieve emoties waarmee ons de ondergang van de wereld in het vooruitzicht wordt gesteld. We moeten voorkomen dat dit apocalyptische sentiment verandert in een self fulfilling prophecy. In die strijd kunnen we ook nier zonder de positieve energie van het kapitalisme!’
N.a.v. Rainer Zitelmann, Kapitalisme. De 10 grootste misvattingen over het kapitalisme. Uitgave van Amsterdam Books, 2023; 534 blz.; € 21,95.
